शिक्षक दिन

 

*शिक्षक : केवळ ज्ञानदाता नव्हे, तर भविष्य घडविणारा शिल्पकार*

उरण : सुनिल ठाकूर 

“गुरु” हा शब्द उच्चारताच आपल्या मनात आदर, कृतज्ञता आणि संस्कारांची एक सुंदर भावना जागृत होते. आई-वडिलांनंतर आपल्या आयुष्याला योग्य दिशा देणारी व्यक्ती म्हणजे शिक्षक. हातात पुस्तक, फळ्यावर खडू आणि समोर विद्यार्थ्यांची वर्गखोली एवढ्यापुरती शिक्षकाची ओळख मर्यादित नाही. शिक्षक हा विद्यार्थ्यांच्या मनातील सुप्त गुण ओळखणारा, त्यांच्या स्वप्नांना आकार देणारा आणि त्यांच्या भविष्याची पायाभरणी करणारा खरा शिल्पकार असतो.

दरवर्षी ५ सप्टेंबर रोजी शिक्षक दिन साजरा केला जातो. भारताचे माजी राष्ट्रपती, महान तत्त्वज्ञ आणि शिक्षणतज्ज्ञ डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांच्या जयंतीनिमित्त हा दिवस शिक्षकांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी समर्पित आहे. शिक्षक दिन हा केवळ शुभेच्छा देण्याचा दिवस नसून, समाजाच्या जडणघडणीत शिक्षकांचे योगदान पुन्हा एकदा जाणून घेण्याचा दिवस आहे.

आजच्या काळात शिक्षणाचे स्वरूप झपाट्याने बदलत आहे. तंत्रज्ञान, इंटरनेट, मोबाईल, डिजिटल शिक्षण आणि आता कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात AIयामुळे विद्यार्थ्यांसमोर ज्ञानाचे असंख्य स्रोत उपलब्ध झाले आहेत. काही क्षणांत जगभरातील माहिती विद्यार्थ्यांच्या हातातील मोबाईलवर उपलब्ध होऊ शकते. मात्र, माहिती मिळणे आणि त्या माहितीचा योग्य वापर करण्याची विवेकबुद्धी विकसित होणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. इथेच शिक्षकाची खरी भूमिका अधोरेखित होते.

शिक्षक विद्यार्थ्यांना केवळ ‘काय शिकायचे?’ हे सांगत नाही, तर ‘का शिकायचे?’, ‘कसे विचार करायचे?’ आणि ‘शिकलेल्या ज्ञानाचा जीवनात योग्य उपयोग कसा करायचा?’याची जाणीव करून देतो. म्हणूनच तंत्रज्ञान कितीही प्रगत झाले तरी शिक्षकाचे महत्त्व कधीच कमी होणार नाही.

एक उत्तम शिक्षक विद्यार्थ्याच्या उत्तरातील चूक दाखवतो; पण त्याचबरोबर त्या चुकीतून शिकण्याची संधीही देतो. तो विद्यार्थ्याच्या गुणांना वाव देतो, कमतरतांवर मात करण्याचे बळ देतो आणि अपयश आले तरी पुन्हा उभे राहण्याची प्रेरणा देतो. अनेक वेळा विद्यार्थ्याला स्वतःच्या क्षमतेची जाणीव नसते; परंतु शिक्षक त्याच्यातील गुण ओळखून त्याला योग्य दिशा देतो. म्हणूनच एखाद्या विद्यार्थ्याच्या यशामागे त्याच्या कुटुंबासोबतच एखाद्या शिक्षकाची प्रेरणा आणि मार्गदर्शनही दडलेले असते.

शिक्षण म्हणजे केवळ परीक्षेत चांगले गुण मिळवणे नव्हे.शिक्षण म्हणजे चांगला माणूस घडणे. प्रामाणिकपणा, शिस्त, कष्टाची तयारी, सहकार्याची भावना, संवेदनशीलता, सामाजिक बांधिलकी आणि देशाप्रती कर्तव्यभावना ही मूल्ये विद्यार्थ्यांच्या मनात रुजविण्याचे मोठे कार्य शिक्षक करतो. त्यामुळे शिक्षक हा केवळ विषय शिकवणारा नसून जीवन जगण्याची कला शिकवणारा मार्गदर्शक असतो.

आजच्या स्पर्धात्मक युगात विद्यार्थ्यांवर अभ्यास, करिअर, स्पर्धा आणि अपेक्षांचे मोठे दडपण आहे. अशा परिस्थितीत शिक्षकाची भूमिका अधिक संवेदनशील बनली आहे. विद्यार्थ्यांचे गुण पाहण्याबरोबरच त्यांचे मन समजून घेणे, त्यांच्या अडचणी ऐकून घेणे आणि त्यांच्यात आत्मविश्वास निर्माण करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. विद्यार्थ्याला “तू हे करू शकतोस” असे सांगणारा शिक्षक कधी कधी त्याच्या संपूर्ण आयुष्याची दिशा बदलून टाकतो.

राष्ट्राचे भविष्य वर्गखोलीत घडत असते आणि त्या भविष्याला आकार देणारा शिल्पकार म्हणजे शिक्षक.आजचा विद्यार्थी उद्याचा डॉक्टर, अभियंता, कलाकार, वैज्ञानिक, प्रशासक, उद्योजक, सैनिक, पत्रकार किंवा समाजसेवक होणार आहे. त्याच्या व्यक्तिमत्त्वात ज्ञानाबरोबर संस्कार, विवेक आणि सामाजिक जाणीव निर्माण करण्याचे कार्य शिक्षक करतो. त्यामुळे सक्षम नागरिक घडविण्याच्या प्रक्रियेत शिक्षकाचे योगदान अनन्यसाधारण आहे.

मातीला आकार देऊन कुंभार सुंदर मूर्ती घडवतो, दगडाला छिन्नीने आकार देऊन शिल्पकार कलाकृती निर्माण करतो; त्याचप्रमाणे विद्यार्थ्यांच्या कच्च्या व्यक्तिमत्त्वाला ज्ञान, संस्कार, शिस्त, प्रेम आणि प्रेरणेच्या माध्यमातून आकार देणारा शिक्षक हा समाजाचा खरा शिल्पकार आहे.त्याच्या कार्याचे मूल्यमापन केवळ निकालाच्या टक्केवारीत करता येत नाही. कारण शिक्षकाने घडविलेल्या व्यक्तिमत्त्वाचा प्रभाव अनेक वर्षे, अनेक पिढ्या आणि संपूर्ण समाजावर पडत असतो.

शिक्षकाचा सन्मान हा केवळ एका दिवसापुरता मर्यादित नसावा. शिक्षकांच्या कार्याला योग्य प्रतिष्ठा, स्वातंत्र्य आणि सामाजिक सन्मान मिळणे ही संपूर्ण समाजाची जबाबदारी आहे. त्याचबरोबर शिक्षकांनीही बदलत्या काळानुसार स्वतःला अद्ययावत ठेवत विद्यार्थ्यांच्या नव्या गरजा समजून घेणे आवश्यक आहे.

५ सप्टेंबरचा शिक्षक दिन आपल्याला एक महत्त्वाचा संदेश देतो—ज्ञान देणाऱ्या प्रत्येक हातामागे एका उज्ज्वल भविष्याची निर्मिती दडलेली असते. शिक्षकाची शिकवण वर्गखोलीपुरती मर्यादित राहत नाही; ती विद्यार्थ्यांच्या विचारांत, कृतीत आणि जीवनमूल्यांत प्रतिबिंबित होत राहते.

शेवटी एवढेच म्हणावेसे वाटते

शिक्षक दिवा असतो, जो स्वतः जळून इतरांच्या जीवनात प्रकाश निर्माण करतो. तो मार्गदर्शक असतो, जो अंधारातही वाट दाखवतो. तो शिल्पकार असतो, जो विद्यार्थ्यांच्या स्वप्नांना आकार देतो. आणि तो राष्ट्रनिर्माता असतो, जो उद्याची पिढी घडवतो.

अशा प्रत्येक ज्ञानदाता, संस्कारदाता आणि भविष्यविधात्या शिक्षकाला शिक्षक दिनानिमित्त मनःपूर्वक  शुभेच्छा!

श्रीराम सा. महाजन 

 कलाशिक्षक 

चेंबूर कर्नाटका हायस्कूल, चेंबूर