नवरात्रीच्या नऊ रंगात दडलेली जीवनाची कला आणि शिक्षण

लेखक - श्रीराम साहेबराव महाजन (कलाशिक्षक)*

यंदा ११ सप्टेंबर २०२६ पासून शारदीय नवरात्र उत्सवाला प्रारंभ होत आहे. अश्विन शुद्ध प्रतिपदेपासून ते नवमीपर्यंत नऊ दिवस चालणारा हा उत्सव म्हणजे केवळ धार्मिक विधी नाही, तर तो भारतीय संस्कृती, मानसशास्त्र आणि कलेचा अद्भुत संगम आहे.

एक कलाशिक्षक म्हणून माझ्या २५ वर्षांच्या अनुभवातून मी नवरात्रीकडे नेहमी एका वेगळ्या नजरेने पाहतो. जेव्हा संपूर्ण महाराष्ट्र नऊ रंगांच्या साड्यांमध्ये रंगून जातो, तेव्हा मला त्यात रंगांचे मानसशास्त्र दिसते. आपल्या ऋषीमुनींनी हे नऊ रंग का निवडले असतील? यामागे नक्कीच मोठे शास्त्र आहे.

नवरात्रीचे खरे महत्त्व काय?

नवरात्र म्हणजे 'नव' म्हणजे नऊ आणि 'रात्र' म्हणजे ज्ञानाची रात्र. या नऊ रात्रीत देवी दुर्गेने महिषासुराशी युद्ध केले आणि दहाव्या दिवशी विजय मिळवला. म्हणूनच याला विजयादशमी किंवा दसरा म्हणतात.

वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून पाहिले तर हा ऋतू बदलाचा काळ आहे. पावसाळा संपून हिवाळा सुरू होतो. या काळात शरीरात आणि मनात बदल होतात. या बदलांना संतुलित ठेवण्यासाठी उपवास, साधना आणि रंगांचा वापर केला जातो. प्रत्येक रंगाची एक विशिष्ट कंपन वारंवारिता (Frequency) असते, जी आपल्या शरीरातील सात चक्रांवर परिणाम करते.

नवरात्रीचे नऊ रंग, त्यांच्या देवी आणि कलात्मक अर्थ

११ सप्टेंबर, गुरुवार - पांढरा रंग - देवी शैलपुत्री

नवरात्रीचा पहिला दिवस. शैलपुत्री म्हणजे पर्वतराज हिमालयाची कन्या. पांढरा रंग हा शुद्धता, शांती, सत्य आणि ज्ञानाचा प्रतीक आहे. चित्रकलेच्या भाषेत पांढरा रंग म्हणजे रिकामा कॅनव्हास, जिथून प्रत्येक निर्मिती सुरू होते. मानसशास्त्र सांगते की पांढरा रंग मनातील नकारात्मकता दूर करतो. विद्यार्थ्यांनी या दिवशी पांढऱ्या कागदावर आपले ध्येय लिहावे.

१२ सप्टेंबर, शुक्रवार - लाल रंग - देवी ब्रह्मचारिणी

ब्रह्मचारिणी म्हणजे तपश्चर्या करणारी देवी. लाल रंग हा सर्वात जास्त ऊर्जा देणारा रंग आहे. हा शक्ती, प्रेम, युद्ध आणि आत्मविश्वासाचा रंग आहे. चित्रकलेत लाल रंग हा लक्ष वेधून घेणारा रंग म्हणून वापरला जातो. ज्या विद्यार्थ्यांना स्टेज डेअरिंग कमी आहे, त्यांनी लाल रंगाचा जास्त वापर करावा, आत्मविश्वास वाढतो.

१३सप्टेंबर, शनिवार - रॉयल ब्लू (गडद निळा) - देवी चंद्रघंटा

चंद्रघंटा देवीच्या मस्तकावर अर्धचंद्र आहे. निळा रंग हा आकाश आणि समुद्राचा रंग. हा खोली, स्थिरता, एकाग्रता आणि बुद्धिमत्तेचा रंग आहे. माझ्या वर्गातील अनुभव आहे, ज्या दिवशी मी निळ्या रंगावर चित्रकला घेतो, त्या दिवशी मुले सर्वात जास्त शांतपणे काम करतात. अभ्यासात लक्ष लागत नसेल तर अभ्यासाच्या खोलीत निळ्या रंगाचा वापर करावा.

१४ सप्टेंबर, रविवार - पिवळा रंग - देवी कूष्मांडा

कूष्मांडा म्हणजे जिने आपल्या हसण्यातून ब्रह्मांड निर्माण केले. पिवळा रंग हा सूर्यप्रकाश, आनंद, सकारात्मकता आणि ज्ञानाचा रंग आहे. हा रंग बुद्धीला चालना देतो. लहान मुलांच्या पुस्तकात पिवळा रंग जास्त असतो कारण तो शिकण्याची इच्छा वाढवतो.

१५ सप्टेंबर, सोमवार - हिरवा रंग - देवी स्कंदमाता

स्कंदमाता म्हणजे कार्तिकेयाची माता. हिरवा रंग हा निसर्ग, सृजन, समृद्धी आणि नवीन सुरुवातीचा रंग आहे. नवरात्रीत आपण घटस्थापना करतो आणि त्यातून जे हिरवे धान्य उगवते ते जीवनाचे प्रतीक आहे. चित्रकलेत हिरवा रंग डोळ्यांना सर्वात जास्त थंडावा देतो. आज मोबाईलमुळे डोळे दुखत असतील तर हिरव्या निसर्गाकडे पाहावे.

१६ सप्टेंबर, मंगळवार - राखाडी रंग - देवी कात्यायनी

कात्यायनी ही युद्धाची देवता आहे. राखाडी रंग हा तटस्थता, समतोल आणि व्यावहारिकतेचा रंग आहे. हा रंग आपल्याला शिकवतो की जीवनात कधी कधी काळा किंवा पांढरा नसतो, तर मधला मार्ग काढावा लागतो. हा रंग मनाला स्थिर करतो.

१७ सप्टेंबर, बुधवार - केशरी / नारंगी रंग - देवी कालरात्री

कालरात्री म्हणजे अंधाराचा नाश करणारी. केशरी रंग हा त्याग, तेज, उष्णता आणि प्रेरणेचा रंग आहे. आपल्या राष्ट्रध्वजातील केशरी रंग त्याग शिकवतो. हा रंग पाहिल्यावर आळस दूर होतो आणि काम करण्याची प्रेरणा मिळते.

१८ सप्टेंबर, गुरुवार - मोरपंखी रंग - देवी महागौरी

महागौरी म्हणजे अत्यंत गोरी आणि सुंदर देवी. मोरपंखी रंग हा अतिशय सुंदर, राजेशाही आणि कल्पकतेचा रंग आहे. हा रंग क्रिएटिव्हिटी वाढवतो. फॅशन डिझायनिंग आणि इंटेरिअरमध्ये हा रंग खूप वापरला जातो. जो विद्यार्थी वेगळा विचार करतो, त्याला हा रंग खूप आवडतो.

 १९ सप्टेंबर, शुक्रवार - गुलाबी रंग - देवी सिद्धिदात्री*

शेवटचा दिवस सिद्धिदात्रीचा, जी सर्व सिद्धी देणारी आहे. गुलाबी रंग हा प्रेम, करुणा, ममता आणि वात्सल्याचा रंग आहे. हा रंग मनातील राग, द्वेष दूर करतो. या दिवशी देवी आपल्याला शिकवते की शेवटी जगात प्रेमच शिल्लक राहते.

पालकांनो, या नवरात्रीत फक्त मुलांना त्या रंगाचे कपडे घालू नका. त्या रंगावर एक चित्र काढायला सांगा, त्या रंगाची एक गोष्ट सांगा, त्या रंगाचा अर्थ समजावून सांगा. कारण रंग हे फक्त डोळ्यांना दिसत नाहीत, तर ते मनावर संस्कार करतात.नवरात्र म्हणजे आपल्या जीवनाला नऊ रंगांनी रंगवण्याची संधी आहे.