पत्रकार :गावित चंद्रकांत जिल्हा प्रतिनिधी
आदिवासी संस्कृतीचा अमूल्य ठेवा लुप्त होण्याची भीती; श्रद्धास्थानाच्या संवर्धनासाठी ग्रामस्थ आक्रमक, वेळीच उपाययोजना करण्याची मागणी
मोखाडा : आदिवासी समाजाच्या श्रद्धेचे, परंपरेचे आणि सांस्कृतिक अस्मितेचे प्रतीक असलेले नांदगाव येथील हातोबा देवस्थान काळाच्या पडद्याआड जाऊ नये, यासाठी आता ग्रामस्थांनी पुढाकार घेतला आहे. पिढ्यान्‌पिढ्या जपल्या गेलेल्या या श्रद्धास्थानाचे योग्य जतन आणि संवर्धन झाले नाही, तर भविष्यात या ठिकाणाची ओळखच पुसली जाण्याची भीती ग्रामस्थांकडून व्यक्त केली जात आहे. त्यामुळे हातोबा देवस्थानाच्या ठिकाणी मंदिर उभारण्यासाठी आताच ठोस उपाययोजना कराव्यात, अशी मागणी नांदगावच्या ग्रामस्थांनी जोर धरून लावून धरली आहे. आदिवासी समाजाच्या परंपरा आणि श्रद्धास्थानांकडे दुर्लक्ष होत राहिल्यास सांस्कृतिक वारसा केवळ आठवणींपुरता उरेल, अशी खंतही ग्रामस्थ व्यक्त करत आहेत.
आदिवासी समाजाची संस्कृती ही केवळ धार्मिक विधी किंवा रूढींपुरती मर्यादित नाही. या संस्कृतीत समाजाचा इतिहास, सामूहिक जीवनपद्धती, निसर्गाशी असलेले नाते आणि पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या श्रद्धांचा समावेश आहे. नांदगाव येथील हातोबा देवस्थान हे स्थानिकांच्या श्रद्धेशी जोडलेले असल्याने या ठिकाणाला विशेष महत्त्व आहे. स्थानिक परंपरेनुसार, नवस पूर्ण झाल्यानंतर लाकडापासून मानवी शरीराच्या आकाराची प्रतीकात्मक प्रतिकृती तयार करून ती देवस्थानात अर्पण करण्याची प्रथा असल्याचे ग्रामस्थ सांगतात. या परंपरेतून स्थानिक समाजाच्या श्रद्धेचे आणि सांस्कृतिक वेगळेपणाचे दर्शन घडते. मात्र, अशा वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरांचे जतन करण्यासाठी नियोजनबद्ध प्रयत्न झाले नाहीत, तर पुढील पिढ्यांना या परंपरांची माहिती केवळ ज्येष्ठांच्या आठवणींतूनच मिळण्याची वेळ येऊ शकते. त्यामुळे देवस्थानाच्या ठिकाणी मंदिर उभारणे, परिसराचे जतन करणे आणि या परंपरेचा इतिहास नोंदवणे आवश्यक असल्याचे ग्रामस्थांचे म्हणणे आहे.
मंदिर उभारणीची मागणी; प्रशासनाने लक्ष देण्याची अपेक्षा
आज अनेक ठिकाणी ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वारसा जपण्यासाठी विविध उपाययोजना केल्या जात असताना आदिवासी समाजाच्या पारंपरिक श्रद्धास्थानांचे संवर्धनही तितकेच महत्त्वाचे आहे. हातोबा देवस्थानाच्या बाबतीत वेळीच पावले उचलली गेली नाहीत, तर भविष्यात या ठिकाणाचे अस्तित्व आणि सांस्कृतिक महत्त्व धोक्यात येऊ शकते, अशी चिंता ग्रामस्थांना सतावत आहे. त्यामुळे संबंधित ग्रामपंचायत, स्थानिक प्रशासन आणि आवश्यक त्या विभागांनी देवस्थानाची पाहणी करून मंदिर उभारणीसाठी आवश्यक प्रक्रिया, जागेची स्थिती, परवानग्या आणि निधी याबाबत कार्यवाही करावी, अशी मागणी पुढे येत आहे. मंदिर उभारणीच्या मागणीसोबतच देवस्थानाचा इतिहास, पारंपरिक विधी आणि स्थानिकांच्या मौखिक आठवणी यांचे दस्तऐवजीकरण करण्याची गरजही अधोरेखित होत आहे. यामुळे भविष्यातील पिढ्यांना आपल्या पूर्वजांच्या श्रद्धा आणि सांस्कृतिक वारशाची ओळख करून देता येईल.
“आज आपण आपल्या संस्कृतीचे जतन केले नाही, तर उद्या आपल्या मुलांना आणि नातवंडांना हे पवित्र ठिकाण केवळ सांगण्यासाठीच उरेल,” अशी खंत नांदगाव ग्रामस्थ व्यक्त करत आहेत. मंदिर उभारणीची मागणी ही केवळ बांधकामापुरती मर्यादित नसून आदिवासी समाजाची सांस्कृतिक ओळख जपण्याशी संबंधित आहे, अशी ग्रामस्थांची भूमिका आहे. संबंधित यंत्रणांनी या मागणीची गांभीर्याने दखल घेऊन प्रत्यक्ष कार्यवाही करावी, अशी अपेक्षा व्यक्त होत आहे. आदिवासी संस्कृतीचे जतन करण्याची जबाबदारी केवळ त्या समाजाची नसून प्रशासन आणि संपूर्ण समाजाचीही आहे. हातोबा देवस्थानाच्या संवर्धनासाठी आज ठोस पावले उचलली गेली, तर भविष्यातील पिढ्यांना हा वारसा जिवंत स्वरूपात अनुभवता येईल. अन्यथा, काळाच्या ओघात हे श्रद्धास्थान दुर्लक्षित राहिले, तर त्यासोबतच एका परंपरेची ओळखही धूसर होण्याची भीती आहे. त्यामुळे “हातोबा देवस्थान वाचवा, आदिवासी संस्कृती जपवा” ही ग्रामस्थांची मागणी आता संबंधित प्रशासनापर्यंत पोहोचून त्यावर ठोस निर्णय होणार का, याकडे सर्वांचे लक्ष लागले आहे.--माहिती व प्रतिक्रिया : श्री. अंकुश सीताराम नारायण वड, ग्रामस्थ नांदगाव व समाजसेवक.
