दैनिक समीकरण प्रतिनिधी गावित चंद्रकांत
जमीन नाही, शेती नाही, रोजगाराची शाश्वती नाही; स्थलांतराच्या दुष्टचक्रात अडकलेल्या आदिम कातकरी समाजासमोर उपासमारीचे संकट
महाराष्ट्रात निर्माण झालेल्या दुष्काळजन्य परिस्थितीचा फटका ग्रामीण भागातील शेतकरी आणि शेतमजुरांना बसत आहे. दुष्काळाच्या पार्श्वभूमीवर शासनाने शेतकऱ्यांसाठी अग्रिम मदत म्हणून पाच हजार रुपयांची मदत जाहीर केली आहे. मात्र या मदतीच्या चर्चेत भूमिहीन शेतमजुरांच्या जगण्याचा प्रश्न कुठेतरी मागे पडताना दिसत आहे. विशेषतः महाराष्ट्रातील आदिम कातकरी समाजाची परिस्थिती अत्यंत चिंताजनक आहे. स्वतःच्या मालकीची जमीन नाही, शेती नाही, कायमस्वरूपी रोजगार नाही आणि उत्पन्नाचे कोणतेही निश्चित साधन नाही. अशा परिस्थितीत दररोज मजुरी करून आपल्या कुटुंबाचा उदरनिर्वाह करणाऱ्या कातकरी समाजाने या दुष्काळात जगायचे तरी कसे? शेतकऱ्यांसाठी आर्थिक मदतीची घोषणा होते, मग शेतीवर अवलंबून असलेल्या भूमिहीन मजुरांच्या पोटाची खळगी भरण्याचा प्रश्न कोणाच्या लक्षात येणार?
कातकरी समाजातील बहुतांश कुटुंबांचा उदरनिर्वाह शेतमजुरी आणि हंगामी कामांवर अवलंबून असतो. पावसाळ्यात शेतीची कामे मिळाली तर काही दिवस घरात चूल पेटते. मात्र शेतीची कामे संपली की पुन्हा रोजगारासाठी गाव सोडण्याची वेळ येते. ऊसतोड, वीटभट्ट्या, कोळशाच्या भट्ट्या, बांधकामे आणि इतर मजुरीच्या कामांसाठी कातकरी कुटुंबांना दरवर्षी स्थलांतर करावे लागते. अनेकदा रोजगाराच्या शोधात संपूर्ण कुटुंबाला गावाबाहेर पडावे लागते. यामध्ये लहान मुलांचे शिक्षण अर्धवट राहते, महिलांना कठीण परिस्थितीत काम करावे लागते आणि वृद्ध व्यक्ती गावात आधाराविना राहतात. पोटाची खळगी भरण्यासाठी स्वतःचे गाव, घर आणि कुटुंबातील माणसे सोडण्याची वेळ या समाजावर वारंवार का येते?
यंदाच्या दुष्काळजन्य परिस्थितीत शेतीची कामे कमी झाली, तर त्याचा सर्वाधिक परिणाम भूमिहीन शेतमजुरांवर होणार आहे. शेतात काम नसेल तर मजुरांच्या हाताला काम मिळणार कुठून? रोज मजुरी केली तरच घरात अन्न शिजते, अशी परिस्थिती असलेल्या कुटुंबांसाठी रोजगार बंद होणे म्हणजे थेट उपासमारीचे संकट आहे. शेतकऱ्यांच्या शेतातील पिकांचे नुकसान होते, त्यांना आर्थिक मदतीची गरज असते; मात्र त्याच शेतात काम करून जगणाऱ्या मजुरांचे काय? दुष्काळामुळे शेतकऱ्यांचे नुकसान होते, तसेच मजुरांच्या हातातील रोजगारही हिरावला जातो. मग या भूमिहीन मजुरांच्या नुकसानीची दखल कोण घेणार?
कातकरी समाजाचा संघर्ष केवळ रोजगारापुरता मर्यादित नाही. अनेक कातकरी वस्त्यांमध्ये आजही पिण्याच्या पाण्याची समस्या, अपुरी रस्तेव्यवस्था, आरोग्यसेवेचा अभाव, अपुरी घरे आणि शिक्षणाच्या मर्यादित सुविधा आहेत. पावसाळ्यात काम मिळत नाही, उन्हाळ्यात पाण्यासाठी भटकंती करावी लागते आणि दुष्काळात शेतीची कामेही उपलब्ध होत नाहीत. अशा परिस्थितीत कुटुंबातील एखादी व्यक्ती आजारी पडली तर उपचारासाठी पैसे उभे करणेही कठीण होते. दोन वेळच्या जेवणाची भ्रांत असताना मुलांचे शिक्षण, आरोग्य आणि भविष्य यांचा विचार करायचा तरी कसा?
विशेषतः कातकरी समाजातील महिलांचे जीवन अधिक संघर्षमय आहे. पुरुषांसोबत मजुरीला जाणे, लहान मुलांची जबाबदारी सांभाळणे, घरातील कामे करणे आणि स्थलांतराच्या काळात प्रतिकूल परिस्थितीचा सामना करणे, अशा अनेक जबाबदाऱ्या त्यांच्यावर असतात. रोजगार बंद झाला की सर्वप्रथम घरातील अन्नधान्याचा प्रश्न निर्माण होतो. अनेकदा मुलांच्या पोटाला पुरेसे अन्न मिळावे म्हणून आई-वडिलांना स्वतःच्या गरजा बाजूला ठेवाव्या लागतात. या कुटुंबांच्या जगण्यातील वेदना आणि संघर्ष शासनाच्या सर्वेक्षणात कितपत दिसून येतात?
आदिम कातकरी समाजाच्या विकासासाठी विविध योजना राबविल्या जात असल्याचे सांगितले जाते. मात्र प्रत्यक्ष वाड्या-वस्त्यांवरील परिस्थिती पाहिली तर अनेक मूलभूत प्रश्न अजूनही कायम आहेत. काही कुटुंबांना कागदपत्रांच्या अभावामुळे योजनांचा लाभ मिळवताना अडचणी येतात, तर काही कुटुंबे रोजगारासाठी स्थलांतरित असल्याने शासकीय योजनांपासून दूर राहतात. गावातील कातकरी वस्तीवर जाऊन त्यांच्या रोजगाराची, उत्पन्नाची आणि अन्नधान्याच्या उपलब्धतेची प्रत्यक्ष पाहणी केली जाते का? दुष्काळाचा परिणाम सर्वसामान्य शेतमजुरांबरोबरच आदिम कातकरी कुटुंबांवर किती गंभीर होत आहे, याचा स्वतंत्रपणे विचार होणार आहे का?
आज प्रश्न केवळ पाच हजार रुपयांच्या मदतीचा नाही, तर भूमिहीन मजुरांच्या अस्तित्वाचा आहे. ज्यांच्या नावावर जमीन नाही, त्यांच्याकडे जगण्यासाठी दुसरे कोणते साधन आहे? शेतीवर काम मिळाले तरच ज्यांच्या घरातील चूल पेटते, अशा कुटुंबांनी दुष्काळाच्या काळात उदरनिर्वाह कसा करायचा? दरवर्षी रोजगारासाठी स्थलांतर करणाऱ्या कातकरी कुटुंबांना यंदा गावातच रोजगार मिळणार का? की पुन्हा एकदा लहान मुलांसह कुटुंबाला मजुरीच्या शोधात परराज्यात जावे लागणार?
शेतकऱ्यांच्या शेतात घाम गाळणारा भूमिहीन मजूर आज स्वतःच्या उदरनिर्वाहासाठी संघर्ष करत आहे. शेतकऱ्यांना आर्थिक मदत मिळणे आवश्यक आहेच; मात्र शेतीवर अवलंबून असलेल्या भूमिहीन शेतमजुरांच्या जगण्याचाही विचार होणे गरजेचे आहे. जमीन नाही, शेती नाही, कायमस्वरूपी रोजगार नाही, अशा परिस्थितीत दुष्काळाच्या संकटाचा सामना करायचा तरी कसा? शेतकऱ्यांच्या नुकसानीसाठी आर्थिक मदत जाहीर होत असताना भूमिहीन मजुरांच्या रोजगाराचा आणि उपासमारीचा प्रश्न मात्र अनुत्तरित आहे. घरातील चूल कशी पेटवायची, मुलांचे पोट कसे भरायचे आणि कुटुंबाचा उदरनिर्वाह कसा करायचा, हा गंभीर प्रश्न आज भूमिहीन कातकरी समाजासमोर निर्माण झाला आहे. दुष्काळाच्या या परिस्थितीत भूमिहीन कातकरी मजुरांच्या जगण्याचा प्रश्न ऐरणीवर आला असून, त्यांच्या उदरनिर्वाहासाठी शासनाकडून कोणती मदत मिळणार, याकडे आता संपूर्ण कातकरी समाजाचे लक्ष लागले आहे.
